Geschreven door: Anna Dlabačová en Daniëlle Prochowski
Leiden, 12 juni 2013
Leiden, 12 juni 2013
De webtentoonstelling ‘Praten als Brugman, schrijven als Herp’ verkent een nieuw onderzoeksterrein: de invloed van de minderbroeders-observanten op het literaire bedrijf in de Lage Landen tussen circa 1450 en 1550. De hervormingsbeweging van de minderbroeders heeft in heel Europa sporen in schrift en in druk nagelaten. In de Nederlanden gaven de minderbroeders-observanten een belangrijke impuls aan de ontwikkeling en productie van geestelijke literatuur in de volkstaal. Opvallend is dat zij dit niet alleen deden door zelf als auteur op te treden, maar ook door actief gebruik te maken van het nieuwe medium van de drukpers. In hoeverre hun rol als ‘mediator’ tussen auteur en drukker vernieuwende werkte, is een desideratum voor verder onderzoek.
In de vijftiende eeuw ontstonden overal in Europa religieuze hervormingsbewegingen. De observantie (de strenge inachtneming van de oorspronkelijke regel) kreeg binnen veel religieuze ordes hernieuwde aandacht. Onder historici is in de laatste tien jaar de belangstelling voor dit fenomeen in de Lage Landen toegenomen (cf. Van Engen en Verhoeven 2008). De invloed van de observantie op tekstproductie is gesignaleerd op het niveau van afzonderlijke kloostergemeenschappen: kreeg in een religieuze gemeenschap de kloosterregel hernieuwde aandacht of werd een strengere regel aangenomen, dan bloeide de productie van handschriften met spirituele literatuur (cf. Williams-Krapp 1995 en Goudriaan 2010). Op het niveau van de beweging als geheel zijn de effecten op (geestelijke) literatuur en op de productie en verspreiding van teksten echter nog nauwelijks in kaart gebracht. Met deze tentoonstelling wordt daarom de aandacht in eerste instantie specifiek gevestigd op een van de religieuze ordes waar de observantie ingang vond: de franciscanen of minderbroeders.
De minderbroeders-observanten bouwden vanaf de jaren veertig van de vijftiende eeuw een netwerk van kloosters op in de Lage Landen. Naast het preken produceerden ze in toenemende mate volkstalige teksten en traden ze op als tekstbezorgers. De promotieonderzoeken van Anna Dlabačová (Universiteit Leiden) en Daniëlle Prochowski (Universiteit Antwerpen) richten zich op twee auteurs die binnen de kaders van de franciscaanse observantie schreven, respectievelijk Hendrik Herp († 1477) en Hendrik van Santen († 1493). Herp schreef tussen circa 1455 en 1460 een omvangrijk mystiek handboek, de Spieghel der volcomenheit, dat met meer dan 25 Middelnederlandse handschriften, 22 handschriften in het Middelhoogduits, een verspreiding in druk vanaf 1474 en vertalingen naar het Latijn en verschillende Europese volkstalen met recht een bestseller genoemd mag worden. Hendrik van Santen was net als Hendrik Herp een tijd lang gardiaan van het observantenklooster in Mechelen. Zijn voornaamste werk, een inleiding op het contemplatieve leven die onder de titel Die collacien gedrukt werd, lijkt pas na Van Santens dood in 1493 op grotere schaal verspreid te zijn. Met drie drukken, drie handschriften met excerpten en een Ripuarische vertaling kende de tekst een bescheiden succes.
Deze webtentoonstelling is voor een deel gebaseerd op het nieuwe onderzoek naar Herp en Van Santen en voorziet tegelijkertijd in een bredere visie op de franciscaanse observantie als literaire beweging. Ze vestigt de aandacht op de belangrijke rol die de minderbroeders-observanten in de vijftiende en vroege zestiende eeuw gespeeld hebben in de productie en verspreiding van geestelijke literatuur. Aan de hand van handschriften en drukken uit de collectie van de Leidse Universiteitsbibliotheek die verbonden kunnen worden met de minderbroeders-observanten belicht de webtentoonstelling verschillende aspecten van de invloed van de franciscaanse observantie op het literaire bedrijf in de Lage Landen. Achtereenvolgens komen vier thema’s aan bod: grote auteurs, zielzorg, de drukpers en bronnen.
In het kader van deze webtentoonstelling zijn de drie Leidse handschriften met (delen van) de Spieghel der volcomenheit van Hendrik Herp volledig gedigitaliseerd (1.1, 1.3 en 2.1) en zo eenvoudig beschikbaar voor verder onderzoek. De digitalisering is gefinancierd vanuit het NWO-project Mysticism for a new age: Hendrik Herp’s Spieghel der volcomenheit in manuscript and print (c. 1455/60 – 1552) and the Franciscan Observance in the Low Countries van Anna Dlabačová.
De minderbroeders-observanten bouwden vanaf de jaren veertig van de vijftiende eeuw een netwerk van kloosters op in de Lage Landen. Naast het preken produceerden ze in toenemende mate volkstalige teksten en traden ze op als tekstbezorgers. De promotieonderzoeken van Anna Dlabačová (Universiteit Leiden) en Daniëlle Prochowski (Universiteit Antwerpen) richten zich op twee auteurs die binnen de kaders van de franciscaanse observantie schreven, respectievelijk Hendrik Herp († 1477) en Hendrik van Santen († 1493). Herp schreef tussen circa 1455 en 1460 een omvangrijk mystiek handboek, de Spieghel der volcomenheit, dat met meer dan 25 Middelnederlandse handschriften, 22 handschriften in het Middelhoogduits, een verspreiding in druk vanaf 1474 en vertalingen naar het Latijn en verschillende Europese volkstalen met recht een bestseller genoemd mag worden. Hendrik van Santen was net als Hendrik Herp een tijd lang gardiaan van het observantenklooster in Mechelen. Zijn voornaamste werk, een inleiding op het contemplatieve leven die onder de titel Die collacien gedrukt werd, lijkt pas na Van Santens dood in 1493 op grotere schaal verspreid te zijn. Met drie drukken, drie handschriften met excerpten en een Ripuarische vertaling kende de tekst een bescheiden succes.
Deze webtentoonstelling is voor een deel gebaseerd op het nieuwe onderzoek naar Herp en Van Santen en voorziet tegelijkertijd in een bredere visie op de franciscaanse observantie als literaire beweging. Ze vestigt de aandacht op de belangrijke rol die de minderbroeders-observanten in de vijftiende en vroege zestiende eeuw gespeeld hebben in de productie en verspreiding van geestelijke literatuur. Aan de hand van handschriften en drukken uit de collectie van de Leidse Universiteitsbibliotheek die verbonden kunnen worden met de minderbroeders-observanten belicht de webtentoonstelling verschillende aspecten van de invloed van de franciscaanse observantie op het literaire bedrijf in de Lage Landen. Achtereenvolgens komen vier thema’s aan bod: grote auteurs, zielzorg, de drukpers en bronnen.
In het kader van deze webtentoonstelling zijn de drie Leidse handschriften met (delen van) de Spieghel der volcomenheit van Hendrik Herp volledig gedigitaliseerd (1.1, 1.3 en 2.1) en zo eenvoudig beschikbaar voor verder onderzoek. De digitalisering is gefinancierd vanuit het NWO-project Mysticism for a new age: Hendrik Herp’s Spieghel der volcomenheit in manuscript and print (c. 1455/60 – 1552) and the Franciscan Observance in the Low Countries van Anna Dlabačová.
Accès au catalogue de l’exposition virtuelle : ici
L'Agenda des Médiévistes 