Tweede Interuniversitaire Masterclass Cultuur en Religie:
‘Charisma als onderzoekprobleem’
17-18 september 2013
Gent, Augustijnenklooster (Academiestraat 1), 17 september
Museum voor Schone Kunsten (Gent) en Faculteitszaal Letteren en Wijsbegeerte
(Blandijnberg 2), 18 september
Doelpubliek : Doctoraatsstudenten en postdoctorale onderzoekers
Opzet en formule :
1. Opzet
Op 17 en 18 september 2012 stond het Ruusbroecgenootschap van de Universiteit Antwerpen in voor de organisatie van de eerste interuniversitaire masterclass ‘Cultuur en religie’, een initiatief dat zich richt op doctoraatsstudenten van wie het onderzoek zich richt op culturele, institutionele, en andere expressies van religie tijdens het Ancien Regime. Dit initiatief, onder leiding van een organiserend comité met ZAP-leden en postdocs van de UA, UGent en KULeuven, was een buitengewoon succes, met een veertigtal deelnemers uit ruim een dozijn onderzoeksteams van de drie universiteiten, en een zeer brede thematische en chronologische spreiding. Voor een deel kon dit succes voorzien worden. Aan de Vlaamse universiteiten wordt heel wat doctoraal onderzoek verricht naar religieuze aspecten van de middeleeuwse en vroegmoderne cultuur. Dit onderzoek gebeurt binnen verschillende disciplines, zoals cultuurgeschiedenis, literatuurgeschiedenis, kunstgeschiedenis, ideeëngeschiedenis, wetenschapsgeschiedenis en geschiedenis van de spiritualiteit. Elke universiteit heeft daarbij haar eigen onderzoekstradities ontwikkeld, met eigen benaderingen en onderzoeksvragen. Hoewel het thema ‘Cultuur en religie in de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd’ vandaag dus het onderwerp is van vele lopende onderzoeksprojecten, bestond er tot voor kort geen overkoepelend, interuniversitair platform waarop de onderzoekers elkaar kunnen ontmoeten en met elkaar in debat kunnen treden.
Als concept voor de studiedag hadden de organisatoren geopteerd voor een formule waarbij ‘hervorming’ als historisch vraagstuk centraal zou staan, zonder dat rekening werd gehouden met de vraag of dit thema prominent aanwezig was in de vraagstelling van de individuele onderzoeksprojecten. Tijdens de studiedag bleek dat de meeste deelnemers deze insteek als bijzonder verrijkend ervoeren. De presentaties, lectuursessies en discussies hadden niet enkel het voordeel dat de deelnemers kennismaakten met de mogelijkheden tot cross-disciplinair onderzoek, maar boden velen ook de kans hun eigen materiaal vanuit een nieuwe hoek te bekijken en zo tot nieuwe inzichten te komen. Daarmee heeft de masterclass in feite meer opgeleverd dan de organisatoren hadden verhoopt, en werd de wenselijkheid van een jaarlijks terugkerend initiatief duidelijk.
2. Formule
De ervaring van de eerste masterclass heeft geleerd dat een tweedaagse, interdisciplinaire masterclass, waarop de junior en senior onderzoekers uit de drie Vlaamse instellingen elkaar ontmoeten en met elkaar in debat gaan, een haalbare formule is. Voor de tweede masterclass is het thema ‘Charisma’ geselecteerd. De relevantie van dit concept voor de studie van het religieuze fenomeen in het verleden staat sinds Max Weber buiten kijf. Bovendien heeft charisma in de loop van de afgelopen eeuw zich genesteld in de conceptuele toolbox van een brede waaier aan disciplines, zonder dat er echter veel cross-disciplinair debat heeft plaatsgevonden. De masterclass wil hieraan verhelpen door onderzoekers uit die uiteenlopende tradities met elkaar in debat te laten treden.
Om dit optimaal te laten verlopen is er gekozen voor de volgende formule:
- Twee keynote lezingen, waarvan één door een Vlaamse senior onderzoeker en één door een internationale expert. Op basis van twee theoretische teksten met betrekking tot charisma die door alle deelnemers voorbereid zal worden, zullen de keynote speakers ingaan op de specifieke uitdagingen die het concept charisma stelt aan het hedendaagse onderzoek naar kerkelijke en religieuze fenomenen. Daarbij zullen de deelnemers geconfronteerd worden met een aantal ‘key issues’, centrale vraagstukken die worden meegenomen in de verdere presentaties en discussies.
- In de eerste groep sessies (drie in totaal) geven doctorandi uit twee verschillende disciplines gedurende een twintigtal minuten hun kijk op de relevantie voor, en toepassingen van het concept charisma in hun onderzoeksdomein. Daarbij maken ze ook de koppeling met hun eigen onderzoek. Op deze voorstellingen volgt een debat, gemodereerd door een senior researcher.
- In een tweede groep sessies (twee in totaal) becommentariëren twee junior en één senior researcher uit drie verschillende disciplines twee sleutelpublicaties uit het historisch onderzoek naar het verschijnsel charisma. De bedoeling is dat de commentaren polemisch zijn, en debat onder de andere aanwezigen – die de stukken op voorhand ter voorbereiding zullen ontvangen – aanmoedigen.
- Ten slotte is er een ‘praktijksessie’ voorzien, waarin kunsthistoricus Max Martens het concept charisma belicht aan de hand van De Aanbidding van het Lam Gods door de gebroeders Van Eyck. Hiervoor is een excursie voorzien naar het MSK (Gent), waar het retabel momenteel gerestaureerd wordt. De bedoeling van deze sessie is uitdrukkelijk didactisch; in plaats van zijn uiteenzetting toe te lichten met foto’s of een powerpoint-presentatie zal prof. Martens het onderzochte kunstwerk zelf kunnen gebruiken. De lesdag wordt m.a.w. om praktische redenen verplaatst naar een andere locatie.
De besluiten van de studiedag worden geformuleerd door één junior en één senior researcher, die elk vijftien minuten aan bod komen. Hierop volgt een gemodereerd debat.
Er zal naar gestreefd worden de actieve bijdragen zo evenwichtig mogelijk over de deelnemende disciplines en universiteiten te spreiden. Deze formule laat toe op korte tijd kennis te nemen van het actuele onderzoek dat aan de drie Vlaamse instellingen plaatsvindt. Daarnaast zal het mogelijk worden lacunes en opportuniteiten voor crossdisciplinaire samenwerking te onderscheiden, en die te remediëren dan wel te baat te nemen. Voor een gedetailleerd overzicht van het voorlopige programma: zie hieronder.
Om het interuniversitaire karakter van de masterclasses te garanderen, hebben de organisatoren geopteerd voor een beurtrol, waarbij de UGent in 2013 de organisatie van de tweede masterclass op zich zal nemen. Voor de masterclass van 2014 hebben de collega’s van de KULeuven zich geëngageerd om de organisatie te behartigen. De bedoeling is dat deze beurtrol in de toekomst verdergezet wordt, zodat de masterclass 2016 en 2019 opnieuw aan de UGent zal plaatsvinden.
Programma :
17 september (Augustijnerklooster Gent)
09u00 : Prof. dr. Steven Vanderputten (Geschiedenis UGent) – Inleiding: opzet masterclass charisma + uittekenen van historisch en theoretisch kader van de workshop + voorstelronde
09u45 : dr. Veerle Fraeters (Ruusbroecgenootschap UA) – Keynote lezing
11u00 : Koffiepauze
11u15 Sessie 1: Charisma in 3D: een multi-dimensionele benadering van het begrip
Moderator: dr. Patricia Stoop (Ruusbroecgenootschap UA)
Koen Vanheule (Geschiedenis UGent) – Een theoretisch-historisch benadering van charisma
Renske Van Nie (Ruusbroecgenootschap UA) – Tekstueel charisma in mystieke teksten
Marianne Ritsema van Eck (Geschiedenis UvA) – Het charisma van een collectief ritueel
12u45 Middagmaal
13u45 Sessie 2: De constructie van charisma (Bespreking en discussie van artikels)
Moderator: Prof. dr. Youri Desplenter (Nederlandse Literatuur UGent)
Artikel 1: M. Münster-Swendsen, “Medieval Virtuosity: Classroom Practice and the Transfer of Charismatic Power in Medieval Scholarly Culture c. 1000-1230”, in: Negotiating heritage. Memories of the Middle Ages, M.B. Bruun e.a. ed., Turnhout, 2008, 43-64.
Bespreking en aanzet discussie door Jelle Lisson (Geschiedenis KULeuven)
Artikel 2: Hoofdstuk uit L. Jardin, Erasmus, man of letters: the construction of charisma in print, Princeton, 1993.
Bespreking en aanzet discussie door Jonas van Mulder (Ruusbroecgenootschap UA)
15u15 Koffiepauze
15u30 Sessie 3: Charisma tussen Kerk en samenleving
Moderator: Veerle Fraeters (Ruusbroecgenootschap UA)
Xavier Baecke (Geschiedenis UGent) – Middeleeuwse ideaalbeelden en hun invloed op charisma in de dagelijkse praktijk.
Michal Bauwens (Geschiedenis UGent) – Charisma en het parochieleven.
Ine Kiekens (Nederlandse Literatuur UGent) – De verspreiding en doorwerking van charismatische geschriften
17u00 : Koffiepauze
17u15 : Keynote lezing door prof. Lutz Kaelber (University of Vermont)
19u30 : Diner
18 september (MSK en Faculteitszaal Blandijn)
9u00 Sessie 4: Charismatische verbeelding: Het Lam Gods (praktische sessie/excursie naar MSK)
Sprekers: Prof. dr. Maximiliaen Martens en dr. Annick Born (Kunstwetenschappen UGent)
12u30 : middagmaal
13u30 Sessie 5: Religieus charisma
Moderator: Brigitte Meijns (Geschiedenis KULeuven)
Lisanne Vroomen (Ruusbroecgenootschap UA) – Charisma in de moderne devotie
Marta Bigus (Nederlandse Literatuur UGent) – Een literatuur-historisch perspectief op charisma
Eveline Leclercq (Geschiedenis Université de Strasbourg) – Charisma in bischopsakten
15u00 Koffiepauze
15u15 Sessie 6: Charisma als katalysator van devotionele praktijken
(Bespreking artikels)
Moderator: prof. dr. Anne-Laure van Bruaene (Geschiedenis UGent)
Artikel 1: hoofdstuk uit: David Freedberg, The Power of Images. Studies in the history and theory of response.
Bespreking en aanzet discussie door Ruben Suykerbuyk (Geschiedenis UGent).
Artikel 2: hoofdstuk uit: Rachel Fulton, From Judgment to Passion: Devotion to Christ and the Virgin Mary, 800-1200. New York: Columbia University Press, 2002.
Bespreking en aanzet discussie door Helena Vanommeslaeghe (Geschiedenis UGent)
16u45 Discussie en besluit
Informations pratiques :
17-18 september 2013
Gent, Augustijnenklooster (Academiestraat 1), 17 september
Museum voor Schone Kunsten (Gent) en Faculteitszaal Letteren en Wijsbegeerte
(Blandijnberg 2), 18 september
Organizerend comité :
Prof. dr. Steven Vanderputten (Steven.Vanderputten@ugent.be) (UGent)
Prof. dr. Anne-Laure Van Bruaene (annelaure.vanbruaene@ugent.be) (UGent)
Prof. dr. Youri Desplenter (youri.desplenter@ugent.be) (UGent)
Drs. Koen Vanheule (koen.vanheule@ugent.be) (UGent)
Dra. Michal Bauwens (michal.bauwens@ugent.be) (UGent)
Wetenschappelijk comité :
Prof. dr. Steven Vanderputten (Steven.Vanderputten@ugent.be) (UGent)
Prof. dr. Anne-Laure Van Bruaene (annelaure.vanbruaene@ugent.be) (UGent)
Prof. dr. Youri Desplenter (youri.desplenter@ugent.be) (UGent)
Prof. dr. Maximiliaan Martens (maximiliaan.martens@ugent.be) (UGent)
Prof. dr. Brigitte Meijns (brigitte.meijns@kuleuven.ac.be) (KULeuven)
Prof. dr. Veerle Fraeters (Veerle.Fraeters@ua.ac.be) (UA)
Prof. dr. Violet Soen (Violet.Soen@kuleuven.ac.be) (KULeuven)
Dr. Patricia Stoop (patricia.stoop@ua.ac.be) (UA)
Drs. Jonas Van Mulder (jonas.vanmulder@ua.ac.be) (UA)
Source de l’information : Conventus
L'Agenda des Médiévistes 