Appel à contribution – Le sceau dans les Pays-Bas méridionaux, Xe-XVIe siècles. Entre contrainte sociale et affirmation de soi

Seals in the Southern Low Countries, 10th-16th cent. Social constraints vs. self-assertion 
Zegels in de Zuidelijke Nederlanden, 10e-16e eeuw. Sociale druk versus zelfbevestiging

Colloque organisé par les Archives générales du Royaume et le centre « Pratiques médiévales de l’écrit » (PRAME) de l’Université de Namur.
Namur et Bruxelles, 27-28 novembre 2014 
L’année 2014 est celle du 150e anniversaire de la collection de moulages de sceaux des Archives générales du Royaume (AGR, Bruxelles). C’est en effet en 1864 que l’archiviste Alexandre Pinchart donna le coup d’envoi des campagnes de moulage menées à travers tout la Belgique jusque dans les années 1980, qui ont progressivement donné naissance à l’imposant corpus de 38000 sceaux moulés dont s’enorgueillissent aujourd’hui les AGR. Cette année 2014 verra aussi l’achèvement d’un programme de numérisation intégrale de tous les « négatifs » de la collection, couronné par leur mise en ligne sur le site internet des AGR. Pour célébrer ce double aboutissement, les AGR, en partenariat avec le centre de recherche « Pratiques médiévales de l’écrit » de l’Université de Namur, organisent un colloque dédié à l’étude des sources sigillaires médiévales des Pays-Bas méridionaux, qui se tiendra à Bruxelles et Namur les 27 et 28 novembre 2014
Le champ des études sigillographiques, on le sait, s’est beaucoup enrichi au cours des dernières décennies. L’apport des sources sigillaires à l’histoire des usages de l’écrit, des institutions et des pratiques sociales, des structures de parenté, des croyances ou, plus récemment, de l’histoire de l’art, a été démontré avec force à travers de nombreux travaux. Dans la recherche francophone, plusieurs colloques importants, et même, depuis peu, des thèses de doctorat ont placé le sceau médiéval au cœur de l’actualité scientifique. Dans le même temps, d’ambitieux projets de recensement, de description et de numérisation s’emploient à mettre de « nouveaux » corpus sigillographiques à la disposition des chercheurs. 

Les temps sont donc mûrs pour une redécouverte du patrimoine sigillaire de l’espace belge au sens large (Pays-Bas méridionaux), lequel se trouve au cœur de l’aire culturelle septentrionale qui a porté la propagation de l’usage du sceau au Moyen Âge central. Ce colloque lui est dédié. Il alliera études thématiques et réflexion méthodologique. Deux sessions seront en effet consacrées à un échange d’idées sur deux problématiques majeures pour l’avenir des études sigillographiques :

  • Les enjeux liés à la numérisation (de moulages, de sceaux, de matrices) dans le contexte de l’essor des humanités numériques. Que faut-il numériser ? Avec quelles les priorités ? Quelles techniques ? Quels objectifs de conservation et de recherche ? 
  • La place des collections de moulage dans la recherche. L’intérêt de ces collections est évident, comme « copies de sauvegarde » des empreintes sigillaires et comme instruments de mise à disposition de vastes corpus de sceaux pour les chercheurs. Mais ne constituent-elles pas un leurre heuristique et méthodologique ? Perte d’information (sur le mode de scellement par ex.), rupture du lien avec l’acte qui porte l’empreinte, illusion d’exhaustivité ne sont-elles pas autant de dangers qui guettent le chercheur ? 

Les autres sessions accueilleront la présentation de recherches fondées sur des ensembles de sceaux en lien avec les Pays-Bas méridionaux, tous types de sigillants confondus, en privilégiant – mais sans exclusive – les trois axes thématiques suivants : 
  • La diffusion de la pratique sigillaire. À partir du Xe siècle et jusqu’à la fin du Moyen Âge, le spectre des groupes sociaux et des institutions qui intègrent l’usage du sceau ne cesse de s’ouvrir. Le phénomène est évidemment connu, mais de nombreuses enquêtes restent à mener sur ses rythmes et ses modalités. On s’interrogera en particulier sur les motivations des nouveaux arrivants, sur les modèles auxquels ils se réfèrent, sur les incitants et les réticences qu’ils rencontrent au moment de franchir le pas. 
  • Le poids des normes. L’essor du scellement s’accompagne de la mise en place d’un arsenal de contraintes pour ceux qui s’y rallient, touchant bien sûr les objets eux-mêmes (formes, dimensions, motifs, légendes, couleurs…), mais aussi leur manipulation (règles concernant l’acte de sceller, le changement ou la saisie de sceau, le sort de la matrice à la mort du sigillant…). Quand et comment se mettent-elles en place ? Que signifient-elles ? Quelle en est la force contraignante ? 
  • La place de l’innovation. L’histoire des usages sigillaires est cependant ponctuée de nouveautés (iconographiques, textuelles, matérielles, institutionnelles…) qui infléchissent, voire bousculent ici et là les traditions établies. Discrètes ou spectaculaires, éphémères ou durables, individuelles ou collectives, ces nouveautés sont autant de « ruptures » qui font sens, bien que le chercheur peine souvent à les décrypter faute d’en saisir l’origine exacte. On s’intéressera notamment à l’apparition de types et de motifs inédits, témoins d’une quête identitaire marquée par un souci de distinction. 
Les propositions mettant en œuvre des corpus étendus, traités selon des méthodes innovantes et interdisciplinaires, seront particulièrement appréciées. Néanmoins, des études de cas centrées sur les singularités d’un ou plusieurs sceaux remarquables sont également bienvenues, surtout en rapport avec le troisième axe thématique. 
Les actes du colloque feront l’objet d’une publication. 
Les propositions de communication (500 mots maximum, en français, néerlandais ou anglais), sont à envoyer avant le 30 avril 2014, à Marc Libert (marc.libert (at) arch.be) ou Jean-François Nieus (jean-francois.nieus (at) unamur.be). 

Version anglaise de l’appel à contribution
Conference organised by the State Archives in Belgium and the research centre “Medieval Writing Practices” of the University of Namur

Brussels and Namur, 27-28 November 2014


In 2014, the National Archives of Belgium in Brussels are celebrating the 150th anniversary of their seal mouldings collection. Indeed, in 1864, state archivist Alexandre Pinchart launched a seal moulding campaign throughout Belgium which has gone on till the 1980’s. As a result, the State Archives in Belgium can today be proud of an impressive 38,000 seal casts collection. Also in 2014, the programme for full digitisation of all the “negatives” of the seal collection will be finalized, and the digital images will be put online on the Belgian State Archives’ website. To honour this double achievement, the State Archives are organizing together with the research centre “Medieval Writing Practices” of the University of Namur a colloquium on the medieval seals of the Southern Low Countries, that will take place on November 27th and 28th in Brussels and Namur.

Over the last decades, the scope of sigillographic studies has undoubtedly been widening. Various studies abundantly demonstrated the importance of sigillographic sources for historical research in the field of institutions, social practices, literacy, kinship structures, beliefs, as well as, more recently, for art history. In French-speaking scholarship, medieval seals have been the main scientific topic of several significant conferences and, recently, even of PhD dissertations. Furthermore, ambitious programs for surveying, describing and digitalising seals have been launched in order to make “new” seal collections available for researchers.

So time is right to get better acquainted with the sigillographic heritage of Belgium in the broad sense, i.e. the Southern Low Countries, which were at the epicentre of the North-Western European area where the use of seals propagated during the High Middle Ages. The planned conference will involve thematic studies as well as methodological reflection. Indeed, two sessions will be dedicated to an exchange of views about two major issues concerning the future of sigillographic studies
  • The challenges of digitalisation (of seal casts, wax seals, matrices) in the context of the buoyant development of the “Digital Humanities”. What should be digitised, and according to which priorities? What technics will be used? What are the objectives in terms of conservation and research?
  • The role of the seal casts collections for research. These collections have an undeniable function as “back-up copy” of the original seals and as a mean to put very large seal corpus open for research. But don’t they present heuristic and methodological shortcomings? Indeed, one should keep in mind that the replicas lack part of the original information (e.g. the way how the seal is attached to the deed) and somehow break the crucial link between the seal impression and the deed itself.

Further sessions will focus on research based on bodies of seal related to the Southern Low Countries, regardless of the authority involved, and addressing mainly (but not exclusively) the following three topics: 
  • the spread of sealing practice. From the 10th century until the end of the Middle Ages, ever more institutions and social groups turned to the use of seals. This is a well-known fact, but much research still has to be done on the rhythms and modalities of the phenomenon, e.g. on the motivations of the new users, on the models they referred to and on the incentives and resistances they encountered when they began to use seals.
  • the impact of norms. The rise of the use of seals was accompanied by the development of a whole arsenal of constraints regarding the seal itself (its shape, dimensions, design, legends, colours,…) and its manipulation (rules regarding the act of sealing, the replacement or seizure of seal matrices, the fate of the matrices after their holder had died,…). How and when were these regulations put in place and what was their meaning? In how far could they be enforced? 
  • the room for innovation. The history of the use of seals nevertheless speaks of some “innovations” (in iconography, text, techniques, institutions,…) which altered or sometimes even overthrew the established conducts. Whether discreet or spectacular, ephemeral or durable, individual or collective, all these innovations were “breaches” with their own meaning, often hard to decode as the researcher is unaware of their precise origin. Participants are especially invited to investigate the emergence of new types and designs of seals, as an expression of self-assertion and distinction.

Proposals dealing with large bodies of seals on innovative and interdisciplinary grounds will be particularly appreciated, but case studies focused on one or more remarkable seals are also welcome, especially if dealing with the third topic mentioned above.

The proceedings of the colloquium will be published.
Proposals (500 words maximum, in English, French or Dutch) are to be sent by 30th April 2014 to Marc Libert (marc.libert@arch.be) or Jean-François Nieus (jean-francois.nieus@unamur.be). 



Version néerlandaise de l’appel à contribution
Zegels in de Zuidelijke Nederlanden, 10e-16e eeuw. Sociale druk versus zelfbevestiging 
Colloquium georganiseerd door het Algemeen Rijksarchief en het centrum “Pratiques médiévales de l’écrit” van de universiteit van Namen.

Namen en Brussel, 27-28 november 2014
Het Algemeen Rijksarchief (ARA, Brussel) viert in 2014 de 150e verjaardag van zijn verzameling zegelafgietsels. De campagne om in heel België afgietsels van zegels te maken werd in 1864 opgestart door rijksarchivaris Alexandre Pinchard en liep tot in de jaren 1980. Vandaag kan het ARA dan ook prat gaan op een indrukwekkend corpus met 38.000 zegelafgietsels. In 2014 zal ook het programma worden afgerond om alle “negatieven” van de collectie volledig te digitaliseren en online te brengen op de website van het Rijksarchief. Om deze dubbele glansprestatie luister bij te zetten organiseert het ARA in samenwerking met het onderzoekscentrum “Pratiques médiévales de l’écrit” van de universiteit van Namen een colloquium over de middeleeuwse zegels van de Zuidelijke Nederlanden, dat zal doorgaan op 27 en 28 november 2014 in Brussel en Namen.

Het studiegebied zegelkunde heeft de laatste decennia ontegensprekelijk fel uitbreiding gekend. Talrijke publicaties tonen overduidelijk het belang aan van de sigillografie voor onderzoek i.v.m. de geschiedenis van het gebruik van het schrift, de instellingengeschiedenis, sociale gebruiken, verwantschapsstructuren, geloofsovertuigingen of, recentelijk, de kunstgeschiedenis. In Franstalige onderzoeksmiddens is het middeleeuwse zegel het geworden van diverse belangrijke colloquia, en sinds kort zelfs van doctoraatsverhandelingen. Daarnaast stellen grootse projecten voor inventarisering, beschrijving en digitalisering alles in het werk om “nieuwe” zegelbestanden beschikbaar te maken voor onderzoek.

Het werd dus tijd voor een hernieuwde kennismaking met het Belgische zegelpatrimonium in de ruime zin van het woord, t.t.z. van de Zuidelijke Nederlanden, die centraal lagen in de Noordelijke culturele sfeer van waaruit het gebruik van zegels zich tijdens de hoge middeleeuwen heeft verspreid. Het colloquium over dit zegelerfgoed zal bestaan uit thematische studies en uit methodologische beschouwingen: twee sessies worden namelijk gewijd aan een gedachtewisseling over twee belangrijke vraagstukken rond de toekomst van de zegelstudie:
  • De uitdagingen van de digitalisering (van afgietsels, zegels, matrijzen) in het kader van de snelle ontwikkeling van de “Digital Humanities”. Wat moet worden gedigitaliseerd, met welke prioriteit en met welke technieken? Wat zijn de doelstellingen inzake bewaring en onderzoek?
  • De plaats van de afgietselcollecties in het onderzoek. Deze verzamelingen hebben onmiskenbaar nut als “back-up” van zegelafdrukken en als instrument om de zeer uitgebreide zegelbestanden beschikbaar te stellen voor onderzoek. Maar schieten ze heuristisch en methodologisch niet tekort? De onderzoeker mag namelijk niet uit het oog verliezen dat met de afgietsels een deel van de informatie verloren gaat, zoals de wijze van aanhechting van het zegel en de link met de akte die het zegel droeg. Bovendien kunnen zulke collecties de illusie van de exhaustiviteit wekken. 

Tijdens de andere sessies zullen presentaties worden gegeven over onderzoek op basis van zegelbestanden die verband houden met de Zuidelijke Nederlanden, ongeacht de zegeleigenaar en waarbij hoofdzakelijk maar niet uitsluitend aandacht zal worden besteed aan volgende drie thematische assen: 
  • de verspreiding van het zegelgebruik. Van de 10e eeuw tot het einde van de middeleeuwen gaan steeds meer instellingen en groeperingen uit de samenleving gebruik maken van zegels. Over de snelheid en de modaliteiten waarmee deze evolutie zich heeft voorgedaan moet nog heel wat onderzoek worden verricht, meer bepaald rond de motivaties van de nieuwe gebruikers, de modellen waarnaar ze teruggrepen, de aansporingen en tegenkantingen die ze ondervonden op het ogenblik dat ze tot zegelgebruik overgingen. 
  • Het belang van de normen. De ontwikkeling van het zegelgebruik ging gepaard met de uitbouw van een arsenaal aan verplichtingen waaraan de nieuwkomers zich dienden te houden. De voorschriften sloegen niet alleen op de zegels zelf (vorm, afmetingen, tekening, legendes, kleuren,…) maar eveneens op hun behandeling (regels voor het aanbrengen, de wijziging of beslagname van een zegel, de bestemming van de matrijs na overlijden van de titularis van het zegel). Wanneer en hoe kwamen deze regels tot stand en wat was hun betekenis? In hoeverre waren ze afdwingbaar? 
  • De ruimte voor innovatie. De geschiedenis van het zegelgebruik wordt evenwel ook gekenmerkt door “vernieuwingen” (inzake iconografie, tekst, materialen, instellingen,…) die de gevestigde tradities ombogen of zelfs helemaal omver wierpen. Of ze nu bescheiden of opvallend, kortstondig of duurzaam, individueel of collectief waren, al deze nieuwigheden betekenden een “breuk” en de onderzoeker heeft vaak moeite om deze te interpreteren wanneer hij de precieze oorsprong ervan niet kent. Het colloquium zal meer bepaald stilstaan bij het verschijnen van nieuwe types van zegels en patronen als uitdrukking van identiteitsbeleving en de drang om zich te onderscheiden.

We hopen vooral op voorstellen waarin brede zegelbestanden worden behandeld via innovatieve en interdisciplinaire methodes, maar ook case studies rond bijzonderheden van één of meerdere zegels zijn welkom, zeker als ze worden bestudeerd vanuit de optiek van de derde thematische as.

De akten van het colloquium zullen worden gepubliceerd.

Voorstellen voor bijdragen (500 woorden maximum, in het Nederlands, Frans of Engels), worden ingewacht vóór 30 april 2014, bij Marc Libert (marc.libert@arch.be) of Jean-François Nieus (jean-francois.nieus@unamur.be).


A propos RMBLF

Réseau des médiévistes belges de langue française
Cet article a été publié dans Appel à contributions. Ajoutez ce permalien à vos favoris.